काठमाडौं । नेपालका सबै जिल्लामा जौं, फापर, जुनेलो, कोदो, मकैलगायत खेती गर्न सकिन्छ । यी खाद्यान्नमा पोषक तत्त्व पनि उच्च हुने विज्ञहरु बताउँछन् । तर, परम्परादेखि नेपालमा गरिँदै आएका कतिपय बालीको खेती भने कम हुँदै गएको छ । सरकारले नै नेपालका ४० प्रतिशत कृषि आनुवंशिक स्रोत लोप भइसकेको अनुमान गरेको छ ।
उच्च पोषक तत्त्व भएका नेपालका ४० प्रतिशत कृषि आनुवंशिक स्रोतहरु लोप भएको सरकारको अनुमान छ । आयातित र हाइब्रिड जातका बालीको प्रयोग बढेसँगै रैथाने बाली हराउन लागेका हुन् ।
‘प्रकृतिक रुपमा किसानले सदियौंदेखि गरिरहेको खेतीपातीमा जहिलेदेखि औपचारिक रुपमा सरकार छर्यो त्यसपछि उत्पादन वृद्धि गर्ने नाममा जसरी कृषि जैविक विविधतामाथि क्षयीकरण गर्यो । ध्वस्त बनायो र अहिले त्यसलाई पुनर्जीवित दिनका लागि राज्यको प्रयत्न सकारात्मक देखिन्छ,’ अगुवा किसान उद्धव अधिकारीले भने, ‘तर यो कर्मकाण्डले हामी कहीँ पनि पुग्दैनौं ।’
.png)
.png)
चामलमा भन्दा ३५ गुणा बढी क्याल्सियम कोदोमा पाइन्छ । तर, यसको उत्पादन निरन्तर घट्दो छ । ७७ वटै जिल्लामा उत्पादन गर्न सकिने भए पनि यसको उत्पादन ३ लाख २० हजार टनमा सीमित छ । वर्षमा झन्डै दुई करोडको कोदो आयात हुने गरेको छ । कतिपय बाली त जलवायु परिवर्तनको चपेटामा पनि परेका छन् ।
यसले मुलुकको खाद्य सुरक्षामै असर पार्ने चेतावनी विज्ञहरुले दिइसकेका छन् । यो असरबाट जोगिन पनि रैथाने बालीको संरक्षण सहयोगी हुन सक्छ । सोही कारण सरकारले रैथाने बालीको संरक्षणका लागि स्थानीय तहमार्फत किसानलाई अनुदानै दिएर कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको दाबी गरेको छ ।
‘केही युवाहरुले रैथाने बालीलाई स्वस्फूर्त रुपमा संरक्षण त गर्नुभएको छ । सरकारले पनि प्रोत्साहन गरेको छ,’ कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयका सहसचिव रामकृष्ण श्रेष्ठले भने ।
जैविक विविधताको हिसाबले नेपाल विश्वमा ४९औं स्थानमा छ । देशका कुल २४ हजार तीन सय प्रजातिमध्ये २८ प्रतिशत कृषिसम्बन्धीका प्रजाति हुन् । सदियौंदेखि खेती हुँदै आएका रैथाने बाली खाद्य तथा पोषण सुरक्षाका लागि पनि भरपर्दो स्रोत मानिन्छन् ।
सरकारले ‘राष्ट्रिय कृषि जैविक विविधता, हाम्रो अमूल्य सम्पदा : संरक्षण एवं दिगो उपयोग’ भन्ने नाराका साथ बिहीबार कृषि जैविक विविधता दिवस मनाएको छ । दिवस मनाउनुका साथसाथै रैथाने बालीहरुको प्रवर्द्धन र बजार व्यवस्थापनमा अझ जोड दिए मात्र यसलाई बचाउन सकिन्छ ।
.png)
.png&w=1000&height=550)
